Gönen Kaplıcaları: Marmara'nın Şifalı Sularının Tarihi ve Kültürü

Marmara Bölgesi'nin güneyinde, Balıkesir iline bağlı Gönen, binlerce yıldır şifalı sularıyla anılan bir ilçe. Antik çağlarda 'Sıcak Su Şehri' anlamına gelen Thermi adıyla bilinen bu topraklar, kaplıcaları sayesinde pek çok medeniyete ev sahipliği yapmış. Bölge, sağlık turizminin yanı sıra tarihi dokusu ve kültürel zenginlikleriyle de Marmara'nın önemli duraklarından biri.

Antik Çağlardan Osmanlı'ya Şifalı Sular

Gönen'in yerleşim tarihi, kaplıcaların çevresinde yapılan kazılarda ortaya çıkan mozaikler, yazılı taşlar ve sütun başlıklarıyla milattan öncesine uzanıyor. MS 2. yüzyıla ait kitabelerde şehrin adı 'Thermi' yani 'Sıcak Su Şehri' olarak geçerken, hamamlar da 'Granikaion Hamamları' olarak anılıyor. Bu kitabeler, sıcak suyun şehir için ne kadar önemli olduğunu ve şifa dağıtan suyun insanlara ulaştırılması için yardım eden yöneticilerin isimlerini günümüze taşıyor. Antik çağlardaki isimleri Asepsus ve Artemea olan ilçe, tarih boyunca Truvalılar, İyonyalılar, Lidyalılar, Persler, Helenler, Bergama Krallığı, Roma ve Bizans gibi pek çok uygarlığa ev sahipliği yapmış.

MÖ 14. yüzyılda bir köy olarak kurulduğu tahmin edilen Gönen, uzun süre Bizans yönetiminde kaldıktan sonra 13. yüzyılda Anadolu Selçuklularının, ardından Karesi Beyliği'nin egemenliğine girmiş. 1334 yılında Osmanlı idaresine katılan ilçe, Osmanlı döneminde Bolu yöresinden gelen Akçaali, Rüstem ve Malkoç beylerine ait aşiretlerin yerleşimiyle eski Artemea şehrinin kalıntıları üzerinde 14. yüzyıl başlarında yeniden şekillenmeye başlamış. 1859 yılında Kırım ve Kafkasya'dan, 1877-1878 yılında Rumeli, Balkanlar ve Kafkaslardan gelen göçmenlerle nüfusu artan Gönen'de Plevne, Tırnova ve Reşadiye gibi yeni mahalleler kurulmuş.

Büyük İskender'den Günümüze Termal Kültür

Gönen kaplıcalarının tarihi, Büyük İskender'e dayanan bir rivayetle de zenginleşiyor. MÖ 334 yılında Granikos Savaşı sırasında Gönen Çayı kenarında mola veren İskender'in askerleri, sazlıkların arasından yükselen dumanı fark ederek buradaki sıcak suyu keşfetmiş. Çaydan bir kanal açarak ılıklaştırdıkları suda uzun süre banyo yapan askerler, suyun kendilerini zindeleştirdiğine ve hastalıklarına iyi geldiğine inanmış. Bu rivayet, Gönen'in şifalı sularının binlerce yıldır bilindiğinin bir göstergesi.

Roma, Bizans ve Osmanlı dönemlerinde sağlık amaçlı kullanılan kaplıcalar, günümüzde de aynı işlevi sürdürüyor. Günümüzde kullanılan kubbeli hamamların çekirdeğinin Bizans döneminde inşa edilmiş olması, bu tarihi kullanımın somut bir kanıtı. 20. yüzyılın başlarında termal suyun kullanım alanları çeşitlenmiş; halk arasında 'kaynar' adı verilen 40 tekneli bir çamaşırhane ve 1917'de Gönen Çayı kenarında kurulan tabakhane, bu çeşitliliği gösteren örnekler arasında yer alıyor. Termal turizmin modern anlamda başlangıcı ise 1936 yılında 156 yataklı Yeşil Otel'in hizmete girmesiyle olmuş. Ancak asıl dönüm noktası 1950 sonrası; bu dönemde termal suyun kullanım şekli önemli ölçüde değişmiş ve sağlık turizmi ivme kazanmış.

Şifalı Suların Günümüzdeki Yansımaları

Gönen, sahip olduğu şifalı sularla çok eskiden beri bilinen bir belde. Yurt içinden yılda 200.000'i aşkın insan, başta romatizma ve kireçlenme olmak üzere çeşitli hastalıklara şifa bulmak için buraya geliyor. Gönen Kaplıcaları, 3 bin yıllık geçmişiyle Sağlık Bakanlığı'nca birçok hastalığa iyi geldiği kanıtlanmış şifa merkezlerinden biri. Kaplıcaların çevresinde oteller ve pansiyonlar bulunuyor; ayrıca Gönen merkezine 10 kilometre uzaklıktaki Ekşidere köyündeki Dağ Ilıcası, üstü açık ve ormanlarla çevrili yapısıyla özellikle yazın büyük ilgi görüyor. Kışın dondurucu soğuklarda bile açık havada bu ılıcaya girmek mümkün.

Gönen'in termal turizmi, ilçe ekonomisinin de temel taşlarından biri. Geçmişte ekonomisi yalnızca tarım ve kaplıca turizmine dayanan ilçe, giderek bir sanayi kentine dönüşüyor. Deri ve gıda sektörleri sanayileşmenin lokomotifi olurken, verimli Gönen Ovası'nda hemen her türlü sebze, hububat, bakliyat ve meyve yetiştiriliyor. Dünyaca ünlü Gönen pirinci, bölgenin önemli bir ekonomik gücü. Ayrıca 2021 yılından itibaren jeotermal muz seraları da kurulmaya başlanmış; 400 dekar alanda muz yetiştiriciliği yapılıyor.

Kaplıcaların Çevresinde Tarih ve Kültür

Gönen, sadece şifalı sularıyla değil, zengin tarihi ve kültürüyle de öne çıkıyor. İlçe sınırlarındaki Alacaoluk Kalesi, Babayaka Kalesi ve Güvercinli Köprü, çevredeki başlıca tarihi kalıntılar arasında. Güvercinli Köprü, Habeşistan Kralı Memnon'un kuşlarıyla ilgili rivayetlere de konu olmuş; efsaneye göre her yıl Gönen Çayı'nın ağzına gelen kuşlar, burada dövüşerek Memnon'un ölümünü anarlarmış.

Gönen'in kültür yaşamında en önemli yer tutan kişi ise ünlü yazar Ömer Seyfettin. 1884 yılında Gönen'de doğan ve çocukluğunun ilk dönemini burada geçiren yazarın hikâyelerinde geçen mekânlar hâlâ ziyaret edilebiliyor. Her yıl mart ayının ilk haftası Ömer Seyfettin Kültür Sanat Haftası olarak kutlanıyor ve çeşitli etkinlikler düzenleniyor. Son yıllarda Oya Pazarı'na alışveriş için gelenler de ilçe turizmine hareketlilik katıyor.

Gönen, Marmara Bölgesi'nin bu şifalı köşesi, antik çağlardan günümüze uzanan kaplıca kültürü, tarihi kalıntıları ve kültürel etkinlikleriyle ziyaretçilerine hem sağlık hem de keşif dolu bir deneyim sunuyor. Şifalı suların huzurunda dinlenmek, tarihin izlerini sürmek ve bölgenin kendine özgü atmosferini yaşamak isteyenler için Gönen, Marmara'nın gizli hazinelerinden biri olmaya devam ediyor.

Kaynak: tr.wikipedia.org
Görsel: Kızıl, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0